चिनियाँ अध्ययनको निष्कर्ष: नेपाल–चीन सीमा बाढी यति तीव्र थियो कि विश्वकै तीव्र धावकले पनि भागेर जोगिन सक्दैनथे
चीन–नेपाल सीमा क्षेत्रमा गत साता आएको विनाशकारी बाढी तथा गेग्रान बहाव (Debris Flow) यति तीव्र गतिमा आएको थियो कि विश्वकै तीव्र धावकले समेत त्यसलाई उछिनेर भाग्न नसक्ने एक चिनियाँ वैज्ञानिक अध्ययनले देखाएको छ।
चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान (Chinese Academy of Sciences–CAS) का अनुसन्धानकर्ताले गरेको प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार तिब्बतको Gyirong Port मा बाढी तथा गेग्रान बहाव आइपुग्दा यसको सतही गति प्रति सेकेन्ड १९ मिटर (करिब ६२ फिट) सम्म पुगेको थियो।
यो गति १०० मिटर दौडमा ९.५८ सेकेन्डको विश्व कीर्तिमान बनाएका उसैन बोल्टले त्यस क्रममा कायम गरेको औसत गतिभन्दा झन्डै दोब्बर र उनको अधिकतम गतिभन्दा पनि करिब ५० प्रतिशत बढी हो।
चिनियाँ भाषाको Yangtze River जर्नलमा मंगलबार अनलाइन प्रकाशित अध्ययनमा अनुसन्धानकर्ताले डिजिटल मोडल तथा घटनाका भिडियो/तस्बिरलाई फ्रेम–बाई–फ्रेम विश्लेषण गरेर बाढीको गति र प्रवाहको पुनर्निर्माण गरेका हुन्।
CAS को Institute of Mountain Hazards and Environment का अनुसन्धानकर्ताका अनुसार यो घटना हिमपहिरोबाट गेग्रान बहाव, त्यसपछि हिलोको पहिरो हुँदै अन्ततः बाढीमा रूपान्तरण भएको निरन्तर प्रक्रिया थियो।
२२ किलोमिटर टाढाको सीमा नाकासम्म केही समयमै पुग्यो
नेपालतर्फ Langtang Lirung क्षेत्रमा उच्च हिमाली भागमा हिमनदी भत्किएपछि बरफ र चट्टानसहितको हिमपहिरो तथा गेग्रान बहाव उत्पन्न भएको थियो।
त्यो प्रवाह करिब २२ किलोमिटर (१४ माइल) टाढा रहेको Gyirong Port सम्म अत्यन्त छोटो समयमा पुगेको अनुसन्धानले देखाएको छ। त्यसपछि त्यही विनाशकारी प्रवाह तलतिर बग्दै नेपालतर्फ फैलिएको थियो।
अनुसन्धानकर्ताका अनुसार हिमपहिरो सुरु भएको समयदेखि सीमा नाकामा प्रभाव पार्ने समय अत्यन्त छोटो भएकाले द्रुत पहिचान, सूचना सम्प्रेषण र तत्काल निर्णय गर्ने क्षमतामा ठूलो चुनौती देखिएको थियो।
त्रिशूली नदीसम्म पुग्दा पनि गति अत्यन्त उच्च
अनुसन्धानकर्ताले नेपालतर्फको त्रिशूली नदीमा रहेको एउटा पुलसम्म पुग्दा पनि बाढीको सतही गति करिब ११.७ मिटर प्रतिसेकेन्ड रहेको अनुमान गरेका छन्।
सीमा नाकाबाट करिब ५२ किलोमिटर टाढा रहेको उक्त पुलसम्म बाढी पुग्न ४६ देखि ७५ मिनेट लागेको हुनसक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।
वैज्ञानिकहरूले यस अवधिलाई तलतिर रहेका बस्तीमा उद्धार तथा आपत्कालीन तयारीका लागि सम्भावित समयको झ्यालका रूपमा हेरेका छन्। तर यो समयलाई वास्तविक ‘पूर्वसूचना समय’ भने मान्न नसकिने उनीहरूको भनाइ छ।
किनकि निगरानी प्रणाली, सूचना प्रसारण, सञ्चारको अवस्था र उद्धार टोलीले तत्काल प्रतिक्रिया जनाउन सक्ने क्षमताले वास्तविक चेतावनी समय निर्धारण गर्ने उनीहरूले बताएका छन्।
समयमै चेतावनी नदिएको भन्दै चीनको आलोचना
नेपालका अधिकारीहरूले बाढीको प्रवाह चीनतर्फबाट सीमा पार गरिसकेपछि पनि समयमै प्रभावकारी चेतावनी नदिएको भन्दै चिनियाँ पक्षको आलोचना गरेका छन्।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने यस्ता हिमपहिरो तथा बरफ–चट्टानको बहावलाई पहिल्यै पहिचान र निगरानी गर्न निकै कठिन हुने यस घटनाले देखाएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
भविष्यमा यस्ता विपद् रोकथाम तथा क्षति न्यूनीकरणका लागि सम्भावित बहावको बाटो पहिल्यै पहिचान गर्ने, निगरानी केन्द्रहरूलाई अझ माथिल्लो क्षेत्रमा सार्ने र रिमोट सेन्सिङ, नदीको जलस्तर तथा भूकम्पीय तथ्यांक लगायतका विभिन्न स्रोतबाट सूचना संकलन गर्नुपर्ने उनीहरूले सुझाव दिएका छन्।
अस्थायी बाँधले जोखिमसँगै केही समय पनि दिन सक्छ
अनुसन्धानकर्ताहरूले उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने यस्ता हिमपहिरोले साँघुरा खोँचमा अस्थायी प्राकृतिक बाँध समेत बनाउन सक्ने बताएका छन्।
यस्ता बाँध आफैंमा थप जोखिमको स्रोत भए पनि कतिपय अवस्थामा त्यसले पानी वा गेग्रानको प्रवाह केही समय रोक्न सक्ने भएकाले मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न तथा उद्धारका लागि थप समय उपलब्ध गराउन सक्ने उनीहरूको निष्कर्ष छ।
एक वर्षअघि गरिएको अध्ययनले के भनेको थियो?
केही सञ्चारमाध्यमले चीनका वैज्ञानिकहरूले यस क्षेत्रमा बाढीको जोखिमबारे एक वर्षअघि नै चेतावनी दिएको दाबी गरेका छन्।
गत वर्ष जुलाईमा अनलाइन प्रकाशित Chengdu University of Technology का अनुसन्धानकर्ताहरूको अध्ययनमा जलवायु परिवर्तनका कारण हिमतालहरू बढ्दै गएको र सीमा क्षेत्रमा रहेको पुलभन्दा माथिल्लो क्षेत्रमा भविष्यमा थप घटना हुन सक्ने जोखिमबारे उल्लेख गरिएको थियो।
तर उक्त अध्ययनले हिमनदी भत्किएर हुने सम्भावित विपद्को अध्ययन भने गरेको थिएन। त्यसमा मुख्य रूपमा माथिल्लो क्षेत्रमा आउने बाढीका लागि पूर्वसूचना प्रणाली सुधार गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको थियो।
जलवायु परिवर्तन मात्रै कारण होइन
CAS का अनुसन्धानकर्ताहरूले जलवायु परिवर्तनले हिमनदी र अन्य बरफ संरचनाको स्थिरतामा प्रभाव पार्ने भए पनि यही मात्र घटनाको कारण हो भन्न नसकिने बताएका छन्।
उनीहरूले विपद् पहिचान तथा पूर्वसूचना प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउने विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन्।
साथै, उनीहरूको अध्ययनमा प्रत्यक्ष स्थल मापन तथा फिल्ड भेरिफिकेसनको सट्टा सीमित तथ्यांक र अनुमानमा निर्भर हुनुपरेकाले केही अनिश्चितता रहेको पनि स्पष्ट पारिएको छ।
अर्को अध्ययनले देखायो—हिमनदीको दीर्घकालीन परिवर्तन प्रमुख कारण
मंगलबार नै CAS अन्तर्गत प्रकाशित Science Bulletin जर्नलमा सार्वजनिक अर्को अध्ययनले यो घटनालाई भारी वर्षाजस्तो तत्कालको कारणले नभई हिमनदीमा लामो समयदेखि भइरहेको गतिशील परिवर्तनका कारण अचानक भएको विफलताका रूपमा व्याख्या गरेको छ।
चीनको मुख्यभूमि र हङकङका विभिन्न अनुसन्धान संस्थाका वैज्ञानिकहरूले हिमनदी भत्किनुभन्दा केही घण्टाअघि भूकम्पीय पूर्वसंकेत (seismic precursor signals) देखिएको पनि पत्ता लगाएका छन्।
यी संकेतहरू घटनास्थलमा देखिएका साना–साना हिउँ तथा बरफ खस्ने गतिविधिसँग पनि मेल खाएको अध्ययनले जनाएको छ।
सम्बन्धित खवर
-
अमेरिका/क्यानडा — अमेरिकाको ...
-
ओहायो — अमेरिकाको ओहायो राज्यमा ...
